नेपालको राजनीतिमा जब एउटा नयाँ शक्तिको उदय हुन्छ, तब नागरिकका अपेक्षाहरू हिमालभन्दा अग्ला हुन्छन् । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाह (बालेन) प्रधानमन्त्री नियुक्त हुँदा देशभर एउटा आशाको सञ्चार भएको थियो— ‘अब त केही होला !’ निर्वाचनअघि र सरकार गठनका समयमा गरिएका ‘सेकेन्ड–सेकेन्डको हिसाबले काम गर्ने’ र ‘भटाभट् नतिजा दिने’ दाबीहरूले युवा मनमा एउटा सपना रोपेका थिए— स्वदेशमै केही गर्ने सपना ।
तर, सरकार गठनको ३२ दिन बितिसक्दा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको प्रस्थान कक्ष (Departure Terminal) मा लाग्ने लाइन घटेको छैन । बालेन सरकारको एक महिना पूरा हुँदै गर्दा बाहिर आएको वैदेशिक रोजगारीको तथ्यांकले एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जाएको छ: के सुशासनका नाराले मात्र भोको पेट र रित्तो खल्ती भरिन्छ ?
तथ्यांकको ऐना: ६२ हजारका सपना, एउटै महिना
तथ्यांक कहिल्यै झुट बोल्दैन । वैदेशिक रोजगार विभागको पछिल्लो तथ्यांक अनुसार, बालेन शाह प्रधानमन्त्री नियुक्त भएको ११ चैत २०८२ देखि १३ वैशाख २०८३ सम्मको एक महिनामा ६२ हजार २ सय ६५ नेपाली युवाहरूले वैदेशिक रोजगारीका लागि देश छोडेका छन् ।
यसलाई अझ मिहीन ढंगले विश्लेषण गर्ने हो भने, नयाँ सरकार आएपछि दैनिक औसत २ हजार ७५ जना युवाहरू विदेश पलायन भइरहेका छन् । गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा यो संख्या दैनिक औसत २ हजार २ सय ९९ थियो । तथ्यांकमा देखिएको यो सामान्य फेरबदलले के संकेत गर्छ भने, नयाँ सरकारले जतिसुकै ऊर्जावान् दाबी गरे पनि नेपाली युवाहरूको ‘देश छोड्ने लर्को’ मा कुनै उल्लेख्य ब्रेक लाग्न सकेको छैन ।
युद्ध र अवरोधबीच पनि उस्तै ग्राफ
यो एक महिनाको तथ्यांक अझ बढी चिन्ताजनक यसकारण छ कि, यसबीचमा प्रमुख श्रम गन्तव्य मुलुकहरू रहेको पश्चिम एसियामा युद्धको माहोल थियो । सुरक्षा संवेदनशीलतालाई मध्यनजर गर्दै सरकारले १७ फागुन २०८२ देखि ७ वैशाख २०८३ सम्म खाडी तथा पश्चिम एसियाका १२ देशमा श्रम स्वीकृति बन्द गरेको थियो ।
सामान्यतया, १२ वटा प्रमुख देशमा श्रम स्वीकृति रोकिँदा वैदेशिक रोजगारीमा जानेको कुल संख्यामा भारी गिरावट आउनुपर्ने थियो । तर, परिणाम उल्टो आयो । खाडी क्षेत्र बन्द हुँदा पनि ६२ हजारभन्दा बढी युवा बाहिरिनुले के देखाउँछ भने, नेपाली युवाहरू स्वदेशमा बस्नुभन्दा बरु युद्धको जोखिम मोलेर वा अन्य वैकल्पिक गन्तव्य खोजेरै भए पनि देश छोड्न आतुर छन् । यो राज्यप्रति युवाहरूको चरम अविश्वासको प्रतिविम्ब हो ।
‘स्टन्ट’ भर्सेस ‘सब्स्ट्यान्स’: विज्ञको नजरमा सरकार
श्रम तथा आप्रवासन विज्ञ रामेश्वर नेपालको विश्लेषण यस सन्दर्भमा निकै मार्मिक छ । सरकारले केही क्षेत्रमा ‘र्यापिड’ काम वा ‘स्टन्ट’ देखाएर लोकरिझ्याइँको बाटो त समात्यो, तर सबैभन्दा बढी मारमा परेको श्रमजीवी वर्गका लागि ठोस आशा जगाउन सकेन ।
विज्ञ नेपालका अनुसार, सरकारले ‘रिभर्स माइग्रेसन’ (विदेशिएकालाई फर्काउने) वा ‘रिड्युस्ड माइग्रेसन’ (जाने संख्या घटाउने) दिशामा कुनै ठोस नीतिगत पाइला चालेको देखिएन । सुशासनका ठूला कुरा भइरहँदा भुइँतहका श्रमिकले महसुस गर्ने गरी स्वदेशमै अवसरको सिर्जना भएको छैन । जबसम्म राज्यले युवाको आत्मविश्वासलाई स्वदेशको माटोसँग जोड्न सक्दैन, तबसम्म प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा जो आए पनि त्रिभुवन विमानस्थलको भीड कम हुनेवाला छैन ।
पुरानै रोगको निरन्तरता: फितलो कार्यान्वयन र निराशा
विगतमा वैदेशिक रोजगार बोर्डले युवाहरूलाई स्वदेशमै टिकाउन सहुलियतपूर्ण ऋण र ‘सिड मनी’ (बिउ पूँजी) का योजनाहरू नल्याएको होइन । तर, ती योजनाहरू पहुँचवालाको हातमा मात्र पुगे । वास्तविक श्रमिक र सीप भएका युवाहरूले सरकारी कार्यालयका ढोका ढक्ढकाउँदा–ढक्ढकाउँदै आफ्नो उमेर र ऊर्जा सिध्याउनु पर्यो ।
बालेन नेतृत्वको सरकारले पनि ती पुराना र असफल भएका मोडलहरूलाई विस्थापन गरेर कुनै नयाँ र प्रभावकारी संयन्त्र ल्याउन सकेको छैन । प्रचारमुखी काममा ध्यान दिँदा श्रमिकका आधारभूत मुद्दाहरू ओझेलमा परेका छन् । मन्त्रीहरूले ‘सेकेन्ड–सेकेन्डको हिसाब’ गर्ने दाबी गरे पनि त्यो हिसाब श्रमिकको बैंक खाता वा रोजगारीको अवसरमा भने कतै झल्किँदैन ।
आर्थिक र सामाजिक मूल्य: सुन्दर भविष्य कि दीर्घकालीन संकट?
सरकार आफैँले स्वीकार गरेको छ कि नेपालमा बेरोजगारी दर १२.६ प्रतिशत छ । गत एक दशकमा वैदेशिक रोजगारीमा जानेको संख्या वार्षिक औसत २८.६ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । यो केवल एउटा तथ्यांक मात्र होइन, यो राष्ट्रको जनशक्ति रिक्तताको डरलाग्दो चित्र हो ।
विप्रेषण (रेमिट्यान्स) ले वाह्य क्षेत्र सन्तुलन र गरिबी निवारणमा अल्पकालीन राहत त दिएको छ, तर यसको सामाजिक र दीर्घकालीन मूल्य निकै महँगो छ:
- मानव पूँजी ह्रास: देशका दक्ष र अर्धदक्ष युवाहरू मरुभूमिमा पसिना बगाइरहँदा स्वदेशमा विकास निर्माणका लागि जनशक्ति अभाव भएको छ ।
- सामाजिक संकट: पारिवारिक विखण्डन, बालबच्चाको हुर्काइमा समस्या र गाउँघरमा मलामी जाने युवासम्म नहुने अवस्था सिर्जना भएको छ ।
- आन्तरिक मागमा कमी: जब उत्पादक शक्ति देशबाहिर हुन्छ, आन्तरिक बजारको माग र उत्पादन चक्रमा मन्दी आउँछ, जसले अन्ततः अर्थतन्त्रलाई परनिर्भर बनाउँछ ।
अबको बाटो: नाराबाट नतिजातिर
प्रधानमन्त्री बालेन शाह र उनको टिमका लागि यो ३२ दिन केवल एउटा ‘हनिमुन पिरियड’ मात्र थियो भन्न सकिएला । ३२ दिनमै म्याजिकल परिवर्तनको अपेक्षा गर्नु न्यायसंगत नहोला, तर प्रारम्भिक लक्षणहरूले आगामी दिनको बाटो देखाउँछन् ।
सरकारले अब केवल ‘सुशासन’ र ‘परिवर्तन’ को नारा लगाएर मात्र पुग्दैन । वैदेशिक रोजगारीको बाध्यात्मक अवस्था अन्त्य गर्न निम्न कदमहरू चाल्न ढिला भइसकेको छ:
कृषि र साना उद्योगमा लगानी: नारामा मात्र सीमित नभएर वास्तविक किसान र उद्यमीलाई बिना झन्झट बिउ पूँजी र बजारको ग्यारेन्टी गर्ने ।
सीप परीक्षण र प्रमाणीकरण: स्वदेशमै रहेका युवाहरूको सीपलाई प्रमाणीकरण गरी उनीहरूलाई स्थानीय परियोजनाहरूमा खपत गर्ने
श्रम सम्झौताको पुनरावलोकन: विदेश जाने युवाहरूको सुरक्षा र न्यूनतम पारिश्रमिकको ग्यारेन्टी गर्न श्रम गन्तव्य मुलुकहरूसँग कडा कूटनीतिक पहल गर्ने ।
डिजिटल रोजगारी: प्रविधिको प्रयोगमार्फत युवाहरूलाई स्वदेशमै बसेर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा काम गर्न सक्ने वातावरण (Remote Work) को विकास गर्ने ।
समग्रमा,
बालेन सरकारका लागि वैदेशिक रोजगारीको यो स्थिर ग्राफ एउटा ठूलो चुनौती र चेतावनी दुवै हो । जनताले चाहेको परिवर्तन सिंहदरबारको कोठामा हुने फाइलको आवतजावतमा होइन, आफ्नो छोरा वा छोरीले विमानस्थलमा बोक्ने सुटकेस घटेकोमा देख्न चाहन्छन् ।
यदि सरकारले आगामी महिनाहरूमा पनि ‘स्टन्ट’ मै समय बिताउने हो र स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्ने विषयलाई प्राथमिकतामा नराख्ने हो भने, ‘बालेन क्रेज’ को अवसान हुन बेर लाग्ने छैन । किनकि, भोको पेटले राष्ट्रवाद र सुशासनका मीठा भाषण धेरै समयसम्म सुन्न सक्दैन । अबको परीक्षा नारामा गति होइन, परिणाममा देखिनुपर्छ ।
विमानस्थलको भीड नघटेसम्म यो सरकार ‘सफल’ भएको मानिने छैन । बालेन सरकारलाई प्रश्न जारी छ— कहिले रोकिन्छ त यो ६२ हजारको लर्को ?
==============================
कालोपाटी एक्स्प्लेनर तपाईंलाई कस्तो लागिरहेको छ? कमेन्ट बक्समा प्रतिक्रिया दिन नभुल्नुहोला। हाम्रो एप ‘प्ले स्टोर’मा उपलब्ध छ, डाउनलोड गरेर हेरी प्रतिक्रिया दिनुहोला।
तिथि, मिति, पर्व सबै समेटिएको तथा नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिबाट स्वीकृति प्राप्त नेपाली पात्रो ‘कालोपाटी क्यालेन्डर’ तिर पनि नजर लगाइदिनुहोला। हामी कालोपाटी एपमार्फत पनि तपाइँसँगै छौं । गूगल प्ले स्टोरबाट हाम्रो एप डाउनलोड गरेर जोडिन सक्नुहुनेछ । आजलाई बिदा दिनुहोस्, नमस्ते!
Leave your comment